Een filosofisch gesprek is een denkgesprek
Een filosofisch gesprek is een denkgesprek dat je voert met een praktisch filosoof, waarin je gaat onderzoeken hoe je over een bepaalde kwestie of wezenlijk vraagstuk denkt. Centraal hierin staat het verhelderen van je denken zonder meteen op zoek te zijn naar een oplossing. Door aandachtig en precies te formuleren en dat vervolgens kritisch te bevragen, wat je voor waar aanneemt, worden verborgen aannames en waarden zichtbaar. Hierdoor ontstaat er ruimte voor nieuwe inzichten en perspectieven.
Hoe gaat een filosofisch gesprek in de praktijk?
In tegenstelling tot wat mensen nogal eens denken, komen in een filosofisch gesprek geen grote denkers als Plato, Kant en Nietzsche aan bod die allerlei diepe inzichten zouden hebben om uitkomst te bieden bij je kwestie. Dat zou eigenlijk weer een de schijn zijn van pasklaar antwoord, maar dan met een filosofisch sausje. Quick-fixes, filosofisch of niet, werken niet bij de persoonlijke grotere levensvragen.
Wat wel werkt is, zelf onderzoeken hoe het nu zit, wat je daarin precies bezighoudt en hoe het komt dat je daarin vast zit. Het is een manier van denken die we vandaag de dag niet zo gewend zijn en die bijna exclusief gereserveerd lijkt voor de filosofiefaculteit. Het is immers denken hoe het zit in plaats van hoe kom je eruit. Maar dat is een misvatting: deze manier van denken is voor iedereen geschikt en van waarde.
In een filosofisch gesprek ga je daarom aan de slag met de gereedschapskist van de filosoof. Dat klinkt misschien uitdagend, maar onder begeleiding van een goed praktisch filosoof is dat voor iedereen die dat wil, toegankelijk.
De gereedschapkist van de filosoof is uitgebreid, maar voor de gesprekken zijn die onder te verdelen in de volgende ingrediënten:
Opschorten
In het gesprek grijpen we niet meteen naar een antwoord. We streven al helemaal niet naar een oplossing. Er wordt wel geoordeeld, maar alleen als uitkomst van kritisch onderzoek. Meningen zijn niet zo interessant, zolang ze niet onderzocht zijn. Soms wordt er wel eens beweerd dat het oordelen zelf opgeschort wordt, maar dat kan eigenlijk niet. Denken kan niet zonder oordelen. Het verschil is alleen dat je bereid moet zijn om steeds de oordelen bij te stellen of zelfs op te geven, als kritische bevraging daar reden toe geeft.
Twijfel verdragen
Zolang je moeiteloos je woorden vindt, spreek je vanuit vertrouwde ideeën. Dat is voor het filosofische gesprek niet zo interessant, want dat weet je wel al. Sterker nog, ergens loop je in het denken vanuit die ideeën juist vast! De praktisch filosoof brengt je daarom naar waar je het (nog) niet weet, want daar liggen nieuwe inzichten en onverwachte invallen. Hier is de twijfel, waar je niet meer zo gemakkelijk de woorden vindt. Als je vertraagt en woorden moet zoeken, is juist een teken dat het goed gaat.
Filosofisch onderzoeken
Door in de twijfel precies te formuleren, komen de onderliggende aannames, waarden en overtuigingen bloot te liggen en kunnen ze onder de loep genomen worden. Kritisch denken, begripsonderzoek, analogieën en gedachte-experimenten spelen hierbij een rol.
Een filosofisch gesprek kenmerkt zich juidt door de afwezigheid van een vaste structuur of methodiek. Onderzoek van het eigen denken laat zich het beste vergelijken met een ontdekkingsreis. Op zoek naar nieuwe inzichten kan niet met een uitgestippelde route. Het is eerder dat zo de route zich ontvouwt.
Hoewel deze drie ingrediënten de vaste ankers vormen, kenmerkt een filosofisch gesprek zich juist door de afwezigheid van een rigide methodiek. Onderzoek van het eigen denken laat zich het beste vergelijken met een ontdekkingsreis. Op zoek naar nieuwe inzichten kun je niet reizen met een vooraf uitgestippelde route; de route ontvouwt zich gaandeweg.
Ben je benieuwd hoe deze filosofische vaardigheden vertaald worden naar een concreet gesprek? Bekijk dan hoe ik dit vormgeef in mijn praktijk en ontdek de mogelijkheden voor een filosofisch gesprek in Utrecht.
Wat levert een filosofisch gesprek op?
Een filosofisch gesprek heeft een dubbel resultaat. Het eerste resultaat is helderheid over je concrete kwestie: door het denken te onderzoeken ontstaan nieuwe inzichten en perspectieven, waarmee je verder kan en die betekenis geven aan wat je bezighoudt. Het tweede resultaat is dat je de filosofische manier van denken je eigen maakt. Je hebt ervaren wat dat deze manier van denken zinvol is en dat het werkt om in lastige kwesties een pas op de plaats te maken.
Belangrijk voordeel is dat bij een filosofisch gesprek die nieuwe inzichten zelfstandig verworven zijn. Daarmee geef je betekenis aan wat je bezighoudt. Zelfstandig verworven inzichten sluiten aan bij je eigen persoonlijke context, overtuigen en waarden. Daardoor weet je deze inzichten gemakkelijker te vertalen naar concrete handelingen en/of beslissingen. Veel meer dan welk advies ook zou kunnen bereiken.
Daarnaast maak je in het filosofische gesprek kennis met de filosofische houding en de bijbehorende vaardigheden die je al doende aanleert. Door het voeren van filosofische gesprekken ervaar je dat het productief is om wat afstand te nemen en te onderzoeken hoe het nu zit i.p.v. (zo snel mogelijk) eruit te willen komen.
Een filosofisch gesprek is daarmee een interessant alternatief voor allerlei vormen van coaching of zelfs therapie. Doorgaans is coaching en therapie primair gericht op het oplossen van één of ander probleem. Een filosofisch gesprek is dat nu juist niet, want het onderzoekt je manier van denken over dat probleem. Door dieper te graven worden nieuwe inzichten zelfstandig verworven en leer je jezelf een filosofische houding aan.
Wil je zelf onderzoeken wat deze benadering voor jouw specifieke situatie kan betekenen? Lees hier meer over de opzet van een serie filosofische gesprekken.
Waarom een filosofisch gesprek werkt
We zijn in hoge mate gewoontedieren. Ook ons denken volgt gebaande paden die we in de loop van ons leven eigen gemaakt hebben. Daar is op zich niks mis mee, het is efficiënt en proefondervindelijk. Alleen, als het niet meer werkt, weten we vaak niet zo goed hoe we onze denkgewoonten bewust aanpassen. Dat leidt tot allerlei vormen van stagnatie of onbevredigende keuzes. Of we houden hardnekkig vast aan we al denken door de twijfel uit de weg te gaan en lopen telkens weer tegen een vergelijkbare kwestie aan. Of we omarmen een advies of idee van een ander, ook al voelen we ergens dat het niet klopt. Of we blijven piekeren en in rondjes draaien tot we er somber van worden. Of we hakken de knoop door om maar van dat oeverloze gedenk af te zijn.
Onze denkgewoonten zijn ook nog eens sterk oplossingsgericht. Dat is niet zo verwonderlijk. Primair is denken gericht op wat we kunnen, moeten, willen doen. Maar als dat niet lukt, kan het hardnekkig en verbeten worden of je geeft het simpelweg op. De kunst van het filosofisch denken is oplossingsgericht denken op te schorten als je merkt dat de huidige denkpatronen vastlopen. Daarmee ontstaat ruimte voor nieuw denken.
Pas als we nieuwe inzichten verkrijgen over hoe het zit, kunnen we verder. Dat hoeft niet meteen een keuze zijn of een grote verandering. Helemaal niet, soms leidt het denken tot een beter begrip van de situatie, van jezelf en wat je daarin zo bezighoudt. Herstelde betekenis kan ook inhouden dat je huidige situatie op een nieuwe, positievere manier beziet.
Voor wie is een filosofisch gesprek geschikt?
Een filosofisch gesprek is bij uitstek geschikt voor mensen die merken dat ze vastlopen in het dagelijkse leven of bij zichzelf bespeuren dat er verlies van betekenis in het dagelijkse leven. Vaak valt vastlopen samen met verlies van betekenis. Werk dat niet meer bevalt, een pensioen voor de deur maar moeite vinden daar invulling te geven, verlies van een geliefde of worstelen met de wereld om ons heen, zijn veel voorkomende varianten daarvan.
Denken kan iedereen en onder goede begeleiding van een praktisch filosoof is iedereen in staat het eigen denken onder de loep te nemen. Enige bereidheid en zin erin is uiteraard wel nodig.
Is een filosofisch gesprek nu licht of zwaar?
Wie al een tijdje niet goed uit een bepaalde kwestie komt of verlies van betekenis ervaart, kampt soms in meer of mindere mate met somberheid. Er mee bezig zijn voelt zwaar, omdat je er niet goed uitkomt.
Een filosofisch gesprek schept ruimte door wat afstand te nemen van de kwestie en zich tot het denken erover te richten. Door je eigen denken onder de loep te nemen, val je er al niet meer mee samen. Daarom ervaar je tijdens een filosofisch gesprek juist ruimte en lucht, ondanks dat de kwestie zwaar kan zijn. Het onderzoekende karakter kenmerkt zich regelmatig door speelsheid. Het ongemak van de twijfel is niet weg, maar wordt wel lichter door de afstand en het onderzoekende karakter. Als verdragen van het ongemak dan leidt tot een mooi, nieuw inzicht is het gevoel van de ‘Aha Erlebnis’ de beloning.
Zelf de ruimte van een denkgesprek ervaren?
Herken je de ervaring dat je gedachten vastlopen in cirkels en ben je niet op zoek naar het zoveelste advies, maar naar grondige begeleiding om zelf tot nieuwe inzichten te komen?
In mijn praktijkruimte in Utrecht (vlakbij station Utrecht Vaartsche Rijn) of online begeleid ik individuele filosofische trajecten. We beginnen altijd met een vrijblijvende en kosteloze verkenning.