06 2290 3393
ernst@komdenken.nl

Homo Sapiens of Homo Fatalem?

Filosofische Praktijk Ernst Meijer

Homo Sapiens of Homo Fatalem?


Reductionisme en fatalisme vormen de krachtige mix die van “Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid van Harari “ al sinds velen jaren een wereldwijde beststeller maakt. Het boek sluit namelijk naadloos aan bij de huidige tijdsgeest van post truth, waarin het verschil tussen meningen, oordelen en feiten opgeschort is.

Eerst het reductionisme. In Sapiens wijst Harari ons erop hoe verhalen onze sociale werkelijkheid creëren. Daar kunnen de meesten van ons, denk ik, wel in meegaan. Hij noemt ze trouwens religies: christendom, kapitalisme, humanisme en nazisme. Het zijn alle ficties waar alleen maar over te zeggen valt of ze succesvol zijn. Succesvolle religies weten ons zodanig te verbinden dat we samenlevingen bouwen en onderhouden. Het kortstondige succes van het nazisme valt dus in het niet bij die van het christendom.

Daarmee zet Harari de redelijkheid én de morele dimensie buitenspel. Dat werpt een merkwaardig licht op zijn eigen verhaal dat doorspekt is van morele standpunten, die ook nog eens utilistisch van aard zijn. Met zijn berekenende hedonisme is het utilisme door en door rationeel. Dat lijkt toch tegenstrijdig met zijn betoog over religies. De enige tegenwerping die Harari eenvoudig kan maken is dat zijn verhaal, ondanks morele en rationele elementen, niettemin een verhaal is als een ander.

Dan het fatalisme. Als succesvolle religies, van nazisme tot de verlichting en alles ertussenin, immuun zijn voor onze morele standpunten en redelijke overwegingen, dan zijn we machteloze marionetten in een wereld waarin we meelopers zijn. Religies overkomen ons als het ware.

Dat wringt overduidelijk! We zijn niet alle meelopers en we beperken ons niet tot beschrijvingen, maar nemen een kritische, reflecterende houding aan. Dit aspect compleet negeren komt neer op een impliciet veronderstellen dat onze reflecties geen rol spelen. Een dergelijke sterke aanname vraagt om een onderbouwing die geheel achterwege blijft in Sapiëns.

Onze redelijkheid vormt een belangrijke factor in onze acceptatie en waardering van verhalen die Harari compleet negeert. Én tegelijk is redelijkheid is tegelijk niet de enige factor. Om een beter begrip van verhalen te krijgen, kunnen we al putten uit de Rhetorica van Aristoteles: een goed verhaal bevat elementen van ethos, pathos en logos. Wat verhalen krachtig maakt, is een interessante en belangwekkende vraag. Sapiens is een geweldig boek dat je aan het denken zet óf je laat neerleggen bij de onvermijdelijkheid van onze geschiedenis. Kies maar.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *